ЕҢБЕК АДАМЫ — ТРЕНДТЕ: ЖАСТАРДЫҢ 65%-Ы НЕЛІКТЕН ЖҰМЫСШЫ МАМАНДЫҚТАРЫН ТАҢДАЙ БАСТАДЫ?

Соңғы жылдары қазақстандық қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымында елеулі тектоникалық қозғалыстар байқалуда. Оның ең басты көрінісі — диплом қуу үрдісінің бәсеңдеп, нақты дағды мен кәсіп иесі болуға деген қызығушылықтың артуы. Бүгінде мектеп бітіруші жастардың жартысынан астамы, яғни 65 пайыздан астамы техникалық және кәсіптік білім беру мекемелерін, яғни колледждерді таңдап жатыр. Сән-салтанат пен кеңсе қызметінің жасанды беделі артта қалып, нарықта нағыз «Еңбек адамы» бейнесі трендке айнала бастады. Патерналистік, яғни «мемлекет бәрін асырау керек» деген масылдық психологиядан арылып, өз күшіне сенетін жаңа буын қалыптасып келеді.
Бұрын колледждерге жоғары оқу орнына түсе алмағандар барады деген жаңсақ пікір қалыптасқан еді, алайда қазір бұл стереотип толығымен қирады. Жастардың басым бөлігінің саналы түрде жұмысшы мамандықтарына бет бұруының нақты экономикалық және әлеуметтік алғышарттары бар. Ең алдымен, елімізде ТжКБ жүйесінде сұранысқа ие мамандықтар бойынша білім алу мемлекеттік тапсырыс есебінен толықтай тегін жүзеге асырылады. Студенттердің шәкіртақымен, жолақымен және жатақханамен қамтамасыз етілуі отбасылық бюджетке үлкен септігін тигізеді. Сонымен қатар, жоғары оқу орнында төрт жыл оқып, теорияға уақыт жоғалтқанша, колледждерде екі-үш жыл ішінде дуальды оқыту жүйесі арқылы тікелей өндірісте тәжірибе жинақтау мүмкіндігі жастар үшін өте тиімді болып отыр. Бүгінгі нарықта заңгерлер мен экономистердің артықшылығы анық сезілгенімен, дәнекерлеуші, автомеханик, IT-маман, энергетик, құрылысшы және робототехника мамандарына деген сұраныс жыл сайын ширек пайызға артып келеді.
Жастар арасындағы жұмыспен қамту деңгейін талдау көрсеткендей, колледж түлектерінің еңбек нарығына сіңісу көрсеткіші өте жоғары деңгейде. Техникалық жүйені бітірген жас мамандардың 78-82 пайызы оқуды аяқтағаннан кейінгі алғашқы алты ай ішінде өз мамандығы бойынша тұрақты жұмыс табады. Сондай-ақ, олардың тағы 10 пайызы алған кәсіби дағдыларының арқасында өзін-өзі жұмыспен қамтып, жеке кәсібін, атап айтқанда автокөлік жөндеу орталықтарын, сұлулық салондарын, жөндеу шеберханалары мен мини-цехтарды ашып үлгереді. Керісінше, жастар арасындағы жалпы жұмыссыздық деңгейі, яғни бүгінгі таңда тұрақты сақталған 3.5–3.8 пайыздық көрсеткіш, көбіне нақты кәсіби дағдысы жоқ немесе нарықта сұранысқа ие емес гуманитарлық бағыттағы жоғары білімді диплом иелерінің есебінен құралып отыр. Бұл — қоғамда «диплом емес, нақты қолдан келетін іс маңызды» деген түсініктің орнығуына әсер еткен ең басты фактор.
Қаржылық тәуелсіздік — бүгінгі жастардың басты мақсаттарының бірі. Статистикалық мәліметтер мен нарықтық талдау жұмысшы мамандықтарының алғашқы табысы кеңсе қызметкерлерінен әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Мысалы, күрделі құрылыс және үшінші не төртінші разрядтағы дәнекерлеу саласындағы жас маманның алғашқы орташа жалақысы 350-550 мың теңге аралығында болса, автоматика және энергетика техниктері 300-450 мың теңге, ал IT және өндірістік цифрландыру мамандары 400-600 мың теңге көлемінде табыс табады. Тіпті қызмет көрсету саласындағы аспаз немесе техникалық сервис мамандарының өзі 250-400 мың теңге аралығында жалақы алады. Бұл көрсеткіштерді тәжірибесі жоқ, нарықта бәсекелестігі жоғары кеңсе менеджерінің 150-200 мың теңгелік айлығымен салыстырғанда, жастардың неліктен колледж таңдайтыны нақты дәлелденеді. Жоғары разрядты жас дәнекерлеуші немесе заманауи станок операторы еңбек нарығына шыққан сәттен бастап-ақ, жоғары оқу орнын жаңа бітірген экономистке қарағанда екі есе көп табыс таба алады.
«Еңбек адамы» — бұл тек қара күш иесі емес. Қазіргі заманның жұмысшысы — қолына заманауи құрылғыларды ұстаған, цифрлық технологияларды меңгерген, интеллектуалды деңгейі жоғары маман. Бүгінгі жас техниктер мен инженерлер өндірісті автоматтандырумен, бағдарламалаумен және күрделі жүйелерді басқарумен айналысады. Мемлекет басшысының «Адал азамат — Еңбек адамы» тұжырымдамасы аясында қоғамдық санада маңызды құндылықтар қалыптасуда. Дайынға айқайлап, әлеуметтік көмек күтіп отыратын патерналистік көңіл-күйдің орнын «Өз еңбегіммен табыс табамын» деген намысшыл ұстаным басты. Сонымен қатар, әлеуметтік желілерде, БАҚ-та трендтік бағдарламалар мен жобалар арқылы қарапайым еңбек адамдарының жетістік оқиғалары кеңінен насихатталып, жұмысшы киімін кию мақтанышқа айнала бастады. Колледждер мен мектептер арасындағы тығыз байланыс, ерте кәсіптік бағдар беру жұмыстары жасөспірімдердің бойында еңбекке деген құрметті ерте жастан оятты.
Жастардың 65 пайызының жұмысшы мамандықтарына келуі — уақытша үрдіс емес, бұл — ұлттық сананың сауығу процесі. Қоғамда масылдық психология жеңіліп, адал еңбек пен шынайы кәсібилік ең жоғары құндылыққа айналғанда ғана мемлекеттің экономикалық тәуелсіздігі беки түспек. Жаңа Қазақстанның қозғаушы күші — дипломды жұмыссыздар емес, істің көзін тапқан, нарықтың тілін білетін нағыз Еңбек адамдары.