«Қазіргі жастар кітап оқымайды», «Бүгінгінің жазушыларында салмақ жоқ», «Мұқағалилар мен Әбіштердің дәуірі өтті…» Жиындар мен әлеуметтік желілерде осы тектес өкпе-ренішті жиі естиміз. Бірақ бұл шын мәнінде солай ма, әлде біз жаңа заманның әдебиетін түсіне алмай жатырмыз ба?
Бүгінгі қазақ прозасы мен поэзиясы қандай күйде? Қазіргі әдебиеттің жетістігі мен дерті не? Осы сұрақтар төңірегінде сыни көзқараспен талдап көрейік.
Қазақ — поэзияға кенде емес. Мұқағали Мақатаев пен Жұмекен Нәжімеденов салған сара жолды жалғастырып жүрген талантты жас ақындар өте көп. Бірақ қазіргі поэзияның басты ерекшелігі әрі басты кемшілігі — оны өміршең ететін мінбер емес, әлеуметтік желі (Instagram, TikTok) болып қалғанында.
Бүгінгі ақындардың тілі заманауи, олар депрессия, жалғыздық, урбанизация сияқты мегаполис адамының ішкі арпалысын жақсы жеткізеді. Танымал ақындардың кештерінде аншлаг болып жататыны қуантады.
Қазіргі өлеңдердің көбі «лайк» жинауға, оқырманның көз жасын тез ағызуға немесе эстрадалық ән мәтініне айналуға бейімделіп барады. Мұқағалидың «Үш бақытым» немесе «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы сияқты ұлттық болмысты сілкіндіретін, ғасырлар жүгін арқалаған ауқымды дүниелер азайды. Өлеңдерде философиялық тереңдіктен гөрі, сыртқы жылтырлық басым.
Бұрынғы Әбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин немесе Төлен Әбдік сияқты алып жазушылардың кітаптары өте ауқымды, адамның ішкі дүниесі мен тарихты терең талдайтын күрделі дүниелер болатын. Ал бүгінгі қазақ прозасы бұл қалыптан шығып, мүлдем жаңа бағытта дамып жатыр.
Жаңа заман жазушылары ұзақ сипаттамалардан, табиғат көріністерін үш бет етіп жазудан бас тартты. Оқырман уақытының аздығын ескеріп, сюжетті жылдам, қысқа сөйлемдермен өрбітуге көшті. Бұл — заман талабы, бірақ бұл үрдіс қазақ тілінің бай синонимдік қорын, шұрайын жоғалтып алу қаупін туғызуда.
Егер бұрынғы проза ауыл, тарих, репрессия тақырыбын төңіректесе, бүгінгі проза — қала өмірі, жемқорлық, отбасылық зорлық-зомбылық, адамның өз-өзін іздеуі туралы жазады. Бұл — жақсы тренд, әдебиеттің бүгінгі күнмен бірге тыныстап жатқанының белгісі.
Бүгінгі әдебиет процесіне кедергі болып тұрған екі үлкен фактор бар:
1. Әдеби сынның өлуі
Бұрын Әлібек Асқаров немесе Асқар Сүлейменовтер бір мақаламен жазушыны төрге шығаратын немесе орнын көрсететін. Қазір кәсіби әдеби сын жоқтың қасы. Жазушылар бір-бірін тек мақтайды (той-жиындарда), ал сын айтылса, оны жеке басына тиісу деп қабылдайды. Сын жоқ жерде сапа өспейді.
2. Маркетингтің жоқтығы
Бүгінгі күннің Мұқағалилары мен Әбіштері, бәлкім, қазір арамызда жүр. Олар тіпті керемет туынды жазып та қойған шығар. Бірақ оларды ешкім танымайды. Себебі қазақ әдебиетінде әлі күнге дейін «литературный агент», «продюсерлік» жүйе қалыптаспаған. Автор өз кітабын өзі шығарып, өзі дүкендерге таратып, өзі жарнамалауға мәжбүр.
Жаңа дәуірден Әбіш Кекілбаевтың көшірмесін іздеу — қателік. ХХІ ғасырдың өз Мұқағалиы, өз Әбіші болуы тиіс және олар бар. Олар — бүгінде әдебиетке батыл эксперименттер әкеліп жүрген, халықаралық байқауларда бақ сынап жатқан, кітаптары мыңдаған тиражбен өтіп жатқан жас толқын.
Тек бізге ескі қалыптардан шығып, жаңа заман әдебиетінің тілін түсінуді үйрену керек. Әдебиет өлген жоқ, ол тек пішінін өзгертті. Қыран ұяда қалмайды, тек оның биікке самғауына қоғам болып жағдай жасауымыз қажет.
Қожа Ахмет Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің журналистика кафедрасының 1 курс студенті
Әбдіқадыр Балаусa
Comments