Бір шаңырақ астындағы татулық – ұлттың рухани өзегі, мемлекеттіліктің берік іргесі. Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан қоғамының ең басты жетістіктерінің бірі – этносаралық және конфессияаралық келісім мәдениетін қалыптастыру. Бұл – тек бейбіт өмір сүру талабы ғана емес, өркендеудің, тұрақты дамудың және ұлт сапасын арттырудың басты шарты. Қоғамдық келісім – бір реттік науқан емес, үнемі жаңара түсетін әлеуметтік келісім-шарт. Осы тұрғыда Қазақстан халқы Ассамблеясының (ҚХА) рөлі айрықша: ол құндылықтарды жүйелі түрде жаңғыртып, мемлекеттік саясат пен азаматтық қоғамның ынтымақтастығын үйлестіреді.
Қоғамдық келісімнің тарихи-мәдени негізі.
– Бір шаңырақ тұжырымы. Қазақ дүниетанымындағы «шаңырақ» ұғымы – бірліктің, сабақтастықтың және ортақ үйдің символы. Бұл метафора этникалық әралуандықты қарсы қою емес, керісінше, тұтастыққа ұласатын үйлесім ретінде қабылдайды.
– Тарих сабақтары. Көшпелі өркениеттің кеңістіктік мәдениеті мен өзара жауапкершілік дәстүрі (амандасу, асар, кеңес құру) қазіргі көпэтносты қоғамның диалог мәдениетімен табиғи ұштасады.
– Құндылықтар эволюциясы. Татулық тек төзімділік емес, өзара құрмет пен тең әріптестікке негізделген инклюзивті азаматтық ұстанымға ұласқанда ғана әлеуметтік капиталға айналады.
Қазіргі қоғамдық келісімнің тірек қағидаттары.
1) Азаматтық бірегейлік. Этностық ерекшеліктерді сақтай отырып, ортақ қазақстандық «біз» сезімін күшейту – тұрақтылықтың кепілі. Азаматтық бірегейлік құндылықтары: заң үстемдігі, әділдік, еңбек, жауапкершілік, тілге және дәстүрге құрмет.
2) Тең мүмкіндік және әлеуметтік лифттер. Әлеуметтік әділеттілік пен қолжетімді институттар (білім, денсаулық, еңбек нарығы) – татулықтың нақты өлшемі. Әділетті бәсеке мен меритократия қоғамдағы сенімді арттырады.
3) Тіл саясаты және мәдени әр алуандылық. Мемлекеттік тілдің біріктіруші рөлі, орыс тілінің және басқа тілдердің әлеуметтік-коммуникативтік маңызын мойындау – көптілді кеңістіктің артықшылығы. Мәдени айырмашылықтарды ресурс ретінде көру шығармашылық экономика мен туризмді де дамытады.
4) Диалог пен медиа мәдениеті. Қақтығыстарды алдын ала шешудің ең пәрменді тетігі – ашық диалог. Ақпараттық кеңістікте сабырлы сөз, фактке сүйену, тіл табысу мәдениетін орнықтыру қажет.
Соңғы Ассамблея отырыстарында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық келісімнің стратегиялық деңгейін жүйелеп көрсетіп жүр. Ол, түйіндей айтқанда:
– Бірлік – күнделікті еңбек пен ортақ жауапкершіліктен басталады. Татулықты сақтау – әр азаматтың жеке міндеті.
– Әділетті Қазақстан құру жолында тең мүмкіндік пен әлеуметтік әділдік – басты ұстаным. Мемлекеттік қызмет пен бизнесте ашықтық, жемқорлыққа нөлдік төзім керек.
– Мемлекеттік тілдің біріктіруші миссиясын күшейту, сонымен бірге көптілділіктің артықшылығын ұтымды пайдалану маңызды.
– Жастардың әлеуетін ашу, кәсіпкерлік пен инновацияға кең жол беру – қоғамды біріктіретін ортақ мақсат.
– Радикализм мен араздықты қоздыруға қарсы құқықтық және мәдени иммунитет қалыптастыру қажет; медиада жауапкершілік пен сабырлы пікірталас үлгі болуы тиіс.
– ҚХА институттарының жергілікті деңгейдегі жобаларын күшейту, медиация мен волонтерлік қозғалыстарды қолдау арқылы “шағын татулық ошақтарын” көбейту қажет.
Бұл ойлар мемлекеттік саясат пен күнделікті қоғамдық практиканың түйіскен жерін айқындайды: заң, мәдениет және азаматтық жауапкершілік өзара толыққанда ғана татулық орнығады.
Институционалдық тетіктер және жергілікті тәжірибе.
– ҚХА және оның құрылымдары. Ассамблея жанындағы қоғамдық кеңестер, аналар кеңесі, ғылыми-сарапшылық топтар, медиация кабинеттері алдын алу жұмыстарына басымдық береді. Нақты нәтиже беру үшін оларды өңірлік ерекшеліктермен ұштастыру маңызды.
– Білім беру мен мәдени саясат. Мектептердегі жобалық жұмыстар, дебат клубтары, көптілді сыныптар, театрландырылған және этнографиялық бағдарламалар балалардың эмпатиясын арттырады.
– Қауымдастықтар мен ҮЕҰ. Этномәдени бірлестіктерді таза фольклорлық деңгейде қалдырмай, әлеуметтік кәсіпкерлік, менторлық, цифрлық сауаттылық жобаларымен байланыстыру қажет.
– Қоғамдық бақылау және кері байланыс. Ашық бюджет, қоғамдық тыңдаулар, онлайн-петициялар – дау-дамайдың алдын алудың тетігі. Сенім бар жерде қауесетке орын аз.
Экономика және татулық: өзара тәуелділік.
Тұрақтылық пен өсу бір-бірін қуаттайды. Инвестициялар тұрақты қоғамды қалайды, ал экономикалық мүмкіндіктер әлеуметтік қысымды азайтады.
– Аймақтық даму. Өңірлер арасындағы алшақтықты қысқарту – ортақ нарық пен әлеуметтік келісім үшін шешуші. Инфрақұрылым, цифрландыру және АӨК, ЖЭК жобалары жергілікті жұмыспен қамтуды арттырады.
– Әділетті еңбек нарығы. Жалақының жариялылығы, еңбекті қорғау, кәсіподақтармен сұхбат – әлеуметтік шиеленісті төмендетеді.
– Жасыл күн тәртібі. Экология – біріктіруші тақырып. Ауа, су, жер – ортақ құндылық. Экобақылау мен «жасыл» еріктілік қоғамды біріктіретін практикалық алаңға айналады.
Ақпараттық қауіпсіздік және қоғамдық иммунитет.
– Дезинформацияға қарсы тұру. Фейктерге жауап – жылдам әрі дәл болуы керек. Фактчекинг дағдыларын мектептен бастап үйрету маңызды.
– Цифрлық этика. Әлеуметтік желідегі агрессия офлайн қатынастарға әсер етеді. Онлайн әдеп кодексі, платформалармен әріптестік, кибербуллингтің алдын алу – татулық мәдениетінің жаңа шебі.
– Келіссөз мәдениеті. Қақтығыс – өмірдің бір бөлігі. Мәселе оны қалай шешуде: медиаторлық қызметтерді кеңейту, отбасылық және көршілік деңгейдегі келіссөз дағдыларын тарату қажет.
Жастар және ортақ болашақ.
– Білім мен дағды. STEM, гуманитарлық ойлау және азаматтық сауаттың үйлесуі – жас буынның икемділігін арттырады.
– Құндылық тәрбiyesi. Волонтерлік, краудфандинг, экожобалар – ортақ іске қатысу сезімін күшейтеді.
– Мобилдік және инклюзия. Ауыл жастары, ерекше қажеттілігі бар жастар, жаңа қоныс аударушылар үшін арнайы бағдарламалар тең мүмкіндікті нақтылайды.
Тіл – бірлік арқауы.
Мемлекеттік тіл қоғамды ұйыстыратын негізгі арна. Тіл саясатының табысы үш нәрсеге тәуелді:
1) Сапалы контент және білім беру экожүйесі;
2) Қызмет көрсету саласында қазақ тілінің табиғи экономикалық айналымын кеңейту;
3) Қазақ тілін басқа тілдермен бәсекелестірмей, өзара толықтыратын орта қалыптастыру.
Бұл бағытта цифрлық сервистер, дубляж индустриясы, шығармашылық контент, терминологияның жаңғыруы шешуші рөл атқарады.
Құқық үстемдігі және әдеп.
Татулық сезімге ғана емес, әділ тәртіпке де сүйенеді. Заң бәріне бірдей. Әкімшілік кедергілерді азайту, сот әділдігін күшейту, полиция мен қоғам серіктестігін дамыту – сенімнің институционалдық негізі. Әдеп кодекстері, мүдделер қақтығысының ашық реттелуі, мемлекеттік сатып алудағы жариялылық – әлеуметтік реніштің алдын алатын нақты қадамдар.
Қауіп-қатерлер және оларды еңсеру.
– Әлеуметтік теңсіздік, аймақтық алшақтық, жастар арасындағы жұмыссыздық.
– Ақпараттық радикализация, бөлінушілік риторика.
– Урбандалу, миграция, тілдік барьерден туындайтын түсінбеушіліктер.
Шешімдер: дәлелге негізделген саясат, деректермен басқару, алдын алу медиациясы, инклюзивті қалалық жоспарлау, «бір терезе» қағидаты, қоғаммен тұрақты диалог.
Қорытындылай келе, бір шаңырақ астындағы татулық – мәңгілік дайын күйде тұратын ресурс емес. Ол – күн сайын күтілетін, жаңғырып отыратын еңбектің нәтижесі. Қоғамдық келісім – ортақ мақсат, ортақ жауапкершілік және ортақ игілік. Мемлекет пен азаматтық қоғам үйлесім тапқанда, экономикалық әділеттілік пен құқық үстемдігі нығайғанда, медиа мәдениет пен тіл саясаты бір-бірін толықтырғанда ғана татулық берік бекемделеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев атап көрсеткендей, бірлік – декларация емес, нақты іс пен әділдікке сүйенген өмір салты. Осы ұстанымға адал болу – әрқайсымыздың азаматтық борышымыз. Бір үйдің шаңырағын бірге ұстап тұратын да – осы.
Утеева Камшат Құрманбайқызы — М.Әуезов атындағы ОҚЗУ «Тұлға дамыту және Қазақстан халқы Ассамблеясы» орталығының бас менеджері, саясаттану ғылымдар магистрі, аға оқытушы.
Comments